صفات: ویژگی‌های حروف

تعریف و فایده

«الصِّفَة» چگونگی ادای حرف در مخرج آن است: اینکه نفس جاری می‌شود یا حبس می‌شود، صدا جاری می‌شود یا حبس می‌شود، زبان بالا می‌رود یا پایین می‌ماند، و مانند آن. مخرج جای ادای حرف را معین می‌کند و صفت چگونگی آن را.

• فایدهٔ نخست: جدا کردن حروفی که مخرج مشترک دارند؛ بدون صفات، طاء، دال و تاء یک صدا می‌شدند.
• دوم: نیکو کردن تلفظ حروفی که مخارج گوناگون دارند.
• سوم: شناختن حروف قوی و ضعیف، تا دانسته شود ادغام کجا جایز است و کجا نیست.

صفات دو گونه‌اند: «الصِّفَات اللَّازِمَة» که هرگز از حرف جدا نمی‌شوند و موضوع این فصل‌اند؛ و «الصِّفَات العَارِضَة» که در برخی حالات پدید می‌آیند و در برخی نه، مانند تفخیم و ترقیق، اظهار، ادغام، اقلاب، اخفا، مدّ و قصر. ابن جزری هفده صفت لازم شمرده است و مکی در الرعایة صفات و نام‌های بسیار بیشتری آورده است. این صفات دو دسته‌اند: صفاتی که ضد دارند و صفاتی که ضد ندارند.

صفات دارای ضد

صفات بدون ضد

برخی عالمان مانند مرصفی، «الغُنَّة» را برای نون و میم و «الخَفَاء» (پنهانی) را برای حروف مد و هاء افزوده‌اند.

جدول صفات هر حرف

پنج ستون نخست از هر جفت یک صفت را نشان می‌دهند: (۱) همس یا جهر، (۲) شدت، توسط یا رخاوت، (۳) استعلا یا استفال، (۴) اطباق یا انفتاح، (۵) اذلاق یا اصمات. هر حرف دست‌کم پنج صفت و حداکثر هفت صفت دارد.

در این جدول صفت لین تنها برای واو و یائی است که پس از فتحه ساکن باشند.

قوی و ضعیف

صفات قوی: جهر، شدت، استعلا، اطباق، صفیر، قلقله، انحراف، تکریر، تفشی، استطاله و غنه. صفات ضعیف: همس، رخاوت، استفال، انفتاح، لین و خفا. به نظر مرصفی و دیگران، توسط، اذلاق و اصمات نه قوی شمرده می‌شوند و نه ضعیف. هر حرف به اندازهٔ صفات قوی‌ای که در خود جمع دارد قوی یا ضعیف است؛ قوی‌ترین حرف طاء و ضعیف‌ترین هاء است.