مخارج: جایگاه‌های ادای حروف

مخرج چیست و چگونه یافته می‌شود

«المَخْرَج» جایی است که صدای حرف در آن قطع می‌شود و به آن هویت ویژه‌اش را می‌دهد. برای یافتن آن، حرف را ساکن یا مشدد کنید، همزه‌ای متحرک پیش از آن بگذارید و آن را تلفظ کنید، سپس ببینید صدا کجا قطع می‌شود: همان مخرج آن است، مانند أَبْ، أَتْ، أَقْ.

مخرج یا محقَّق است، یعنی بر بخش مشخصی از حلق، زبان یا لب‌ها تکیه دارد، مانند بیشتر حروف؛ یا مقدَّر است، یعنی بر بخش مشخصی تکیه ندارد، و آن مخرج «حُرُوف المَدّ» است، زیرا این حروف تنها با پایان نفس پایان می‌یابند، چنان‌که امام می‌گوید: «حروف مدّی که با هوا پایان می‌یابند».

شمار مخارج

قول برگزیدهٔ ابن جزری و بیشتر عالمان این است که مخارج هفده است؛ این قول خلیل بن احمد است. سیبویه و پیروانش، مانند شاطبی، شانزده شمرده‌اند و «الجَوْف» را حذف کرده و حروف آن را میان حلق، وسط زبان و لب‌ها تقسیم کرده‌اند. فراء چهارده شمرده و برای لام، نون و راء یک مخرج قرار داده است. همهٔ آن‌ها در پنج ناحیهٔ کلی جای می‌گیرند: «الجَوْف»، «الحَلْق»، «اللِّسَان»، «الشَّفَتَان» و «الخَيْشُوم».

مخارج هفده‌گانه

دندان‌ها و بخش‌های زبان

شاگرد باید نام دندان‌ها و بخش‌های زبان را بداند، زیرا مخارج با آن‌ها وصف می‌شوند. دندان‌ها معمولاً سی‌ودو عدد است: در هر فک دو پیشین میانی، دو پیشین کناری، دو نیش، دو آسیای کوچک، شش آسیای بزرگ و دو دندان عقل.

نکته‌های هشدار

• ضاد و ظاء: حروفی که بیش از همه با هم اشتباه می‌شوند. ضاد از کنارهٔ زبان با دندان‌های آسیای بالا و همراه با «الاسْتِطَالَة» ادا می‌شود؛ ظاء از نوک زبان با سر دندان‌های پیشین بالا. ضاد نباید مانند ظاء یا مانند دالی درشت ادا شود.
• همزه و هاء: از دورترین نقطه ادا می‌شوند، پس مراقب باشید کامل ادا شوند، به‌ویژه هاء ساکن و هاء در پایان کلمه.
• عین و حاء: بپرهیزید از اینکه عین را همزه و حاء را هاء نازک ادا کنید، چنان‌که بسیاری از غیرعرب‌ها می‌کنند.
• ثاء، ذال و ظاء: نوک زبان باید کمی بیرون بیاید و به سر دندان‌های پیشین برسد؛ این حروف نباید مانند سین یا زای ادا شوند.