Mahreçler: Harflerin Çıkış Yerleri

el-Mukaddimetü'l-Cezeriyye'den

٩مَخَارِجُ الْحُرُوفِ سَبْعَةَ عَشَرْعَلَى الَّذِي يَخْتَارُهُ مَنِ اخْتَبَرْ

١٠فَأَلِفُ الْجَوْفِ وَأُخْتَاهَا وَهِيحُرُوفُ مَدٍّ لِلْهَوَاءِ تَنْتَهِي

١١ثُمَّ لِأَقْصَى الْحَلْقِ هَمْزٌ هَاءُثُمَّ لِوَسْطِهِ فَعَيْنٌ حَاءُ

١٢أَدْنَاهُ غَيْنٌ خَاؤُهَا وَالْقَافُأَقْصَى اللِّسَانِ فَوْقُ ثُمَّ الْكَافُ

١٣أَسْفَلُ وَالْوَسْطُ فَجِيمُ الشِّينُ يَاوَالضَّادُ مِنْ حَافَتِهِ إِذْ وَلِيَا

١٤الَاضْرَاسَ مِنْ أَيْسَرَ أَوْ يُمْنَاهَاوَاللَّامُ أَدْنَاهَا لِمُنْتَهَاهَا

١٥وَالنُّونُ مِنْ طَرَفِهِ تَحْتُ اجْعَلُواوَالرَّا يُدَانِيهِ لِظَهْرٍ أَدْخَلُ

١٦وَالطَّاءُ وَالدَّالُ وَتَا مِنْهُ وَمِنْعُلْيَا الثَّنَايَا وَالصَّفِيرُ مُسْتَكِنْ

١٧مِنْهُ وَمِنْ فَوْقِ الثَّنَايَا السُّفْلَىوَالظَّاءُ وَالذَّالُ وَثَا لِلْعُلْيَا

١٨مِنْ طَرَفَيْهِمَا وَمِنْ بَطْنِ الشَّفَهْفَالْفَا مَعَ اطْرَافِ الثَّنَايَا الْمُشْرِفَهْ

١٩لِلشَّفَتَيْنِ الْوَاوُ بَاءٌ مِيمُوَغُنَّةٌ مَخْرَجُهَا الْخَيْشُومُ

Mahreç nedir ve nasıl bulunur

Makhraj (المَخْرَج), harfin sesinin kesildiği ve ona kendine özgü kimliğini veren yerdir. Onu bulmak için harfi sakin veya şeddeli yapın, önüne harekeli bir hemze getirip telaffuz edin, sonra sesin nerede kesildiğine dikkat edin: orası onun mahrecidir; أَبْ، أَتْ، أَقْ örneğinde olduğu gibi.

Mahreç ya muhakkaktır (kesin), yani boğaz, dil veya dudakların belirli bir bölümüne dayanır, harflerin çoğunda olduğu gibi; ya da mukadderdir (takdirî), yani belirli bir bölüme dayanmaz; bu, Huruf al-Madd (حُرُوف المَدّ)'ın mahrecidir, çünkü onlar ancak nefes bitince sona erer; İmam'ın dediği gibi: "havayla biten med harfleri."

Mahreçlerin sayısı

İbnü'l-Cezerî'nin ve âlimlerin çoğunun tercih ettiği görüşe göre mahreçler on yedidir; bu, Halîl b. Ahmed'in görüşüdür. Sîbeveyh ve ona uyanlar, örneğin eş-Şâtıbî, Jawf (الجَوْف)'u çıkarıp harflerini boğaza, dilin ortasına ve dudaklara dağıtarak on altı saymıştır. el-Ferrâ ise Lam, Nun ve Ra' harflerine tek bir mahreç vererek on dört saymıştır. Hepsi beş genel bölgede toplanır: Jawf, Halq (الحَلْق), Lisan (اللِّسَان), Shafatan (الشَّفَتَان) ve Khayshum (الخَيْشُوم).

Kaynaklar: Ibn al-Jazari, al-Muqaddimah al-Jazariyyah, beyit 9 ila 19; Ibn al-Jazari, an-Nashr fi al-Qira'at al-'Ashr: باب مخارج الحروف; Makki ibn Abi Talib, ar-Ri'ayah li-Tajwid al-Qira'ah: باب مخارج الحروف; Al-Marsafi, Hidayat al-Qari ila Tajwid Kalam al-Bari: مخارج الحروف.

On yedi mahreç

Şekil 1: ağız, boğaz ve burnun yaklaşık yandan görünüşü. Rakamlar tablodaki mahreçlerin numaralarıdır.

#	Bölge	Tam yeri	Harfler
1	Jawf	Boğaz ve ağız içindeki boşluk	ا و ي (المدية)
2	Halq	Boğazın en derin, göğse en yakın bölümü	ء هـ
3	Halq	Boğazın ortası	ع ح
4	Halq	Boğazın ağza en yakın bölümü	غ خ
5	Lisan	Dilin kökü ve üstündeki yumuşak damak	ق
6	Lisan	Dilin kökü, Qaf'ın biraz önü, damakla birlikte	ك
7	Lisan	Dilin ortası ve üstündeki sert damak	ج ش ي
8	Lisan	Dilin bir veya iki kenarının üst azı dişlerine dayanması; sol taraf daha kolay ve daha yaygındır	ض
9	Lisan	İki kenarın ön kısmı, uca kadar, üst dişlerin diş etine karşı	ل
10	Lisan	Dilin ucu, üst ön dişlerin diş etiyle, Lam'ın biraz altında	ن
11	Lisan	Dilin ucu ile üst yüzünün biraz kısmı, üst diş etine karşı, Nun'dan biraz daha içeride	ر
12	Lisan	Dilin ucu, üst ön dişlerin kökleriyle	ط د ت
13	Lisan	Dilin ucu, alt ön dişlerin hemen üstünde, küçük bir aralık bırakarak	ص ز س
14	Lisan	Dilin ucu, üst ön dişlerin uçlarıyla	ظ ذ ث
15	Shafatan	Alt dudağın iç kısmı, üst ön dişlerin uçlarıyla	ف
16	Shafatan	İki dudak: Ba ve Mim için birbirine kapanır, Waw için yuvarlanıp açılır	و ب م
17	Khayshum	Burnun iç arka kısmı	الغنة

Fatiha'dan örnekler

مَٰلِكِمٰلِكِ

Al-Fatihah 1:4

Alif, Jawf'tan (1)

ٱلۡحَمۡدُاَلْحَمْدُ

Al-Fatihah 1:2

Ha', boğazın ortasından (3)

غَيۡرِ ٱلۡمَغۡضُوبِغَيْرِ الْمَغْضُوْبِ

Al-Fatihah 1:7

Ghayn, boğazın en yakın kısmından (4); Dad, kenardan (8)

ٱلصِّرَٰطَ ٱلۡمُسۡتَقِيمَالصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيْمَ

Al-Fatihah 1:6

Sad, uçtan (13); Qaf, kökten (5)

نَعۡبُدُ وَإِيَّاكَ نَسۡتَعِينُنَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعِيْنُ

Al-Fatihah 1:5

'Ayn, boğazın ortasından (3); med Ya'sı, Jawf'tan (1)

ٱلَّذِينَ أَنۡعَمۡتَالَّذِيْنَ اَنْعَمْتَ

Al-Fatihah 1:7

Dhal, dişlerin uçlarından (14); Ta, köklerinden (12)

Dişler ve dilin bölümleri

Öğrencinin dişlerin ve dilin bölümlerinin adlarını bilmesi gerekir, çünkü mahreçler onlarla tarif edilir. Genellikle otuz iki diş vardır: her çenede iki orta kesici, iki yan kesici, iki köpek dişi, iki küçük azı, altı öğütücü azı ve iki yirmi yaş dişi.

Thanaya (4): orta kesici dişler

Ruba'iyyat (4): yan kesici dişler

Anyab (4): köpek dişleri

Dawahik (4): birinci küçük azılar

Tawahin (12): öğütücü azılar

Nawajidh (4): yirmi yaş dişleri

1Dilin ucu: Nun, Ra'; Ta', Dal, Ta; Sad, Zay, Sin; Dha', Dhal, Tha

2Dilin ortası: Jim, Shin ve med harfi olmayan Ya

3Dilin kökü: Qaf, sonra Kaf

4Dilin iki kenarı: üst azı dişlerine karşı Dad, ön kısmından Lam

Şekil 2: üst dişler ve dil, yukarıdan görünüş. Parantez içindeki sayılar iki çenenin dişlerini birlikte sayar.

Dikkat edilecek noktalar

Dad ve Dha': en kolay karıştırılan harflerdir. Dad, dilin kenarından üst azı dişlerine karşı Istitalah (الاسْتِطَالَة) ile çıkar; Dha' ise dilin ucundan üst ön dişlerin uçlarıyla çıkar. Dad, ne Dha' gibi ne de kalın bir Dal gibi okunmalıdır.
Hemze ve Ha': en uzak noktadan çıkarlar; bu yüzden onları, özellikle sakin Ha'yı ve kelime sonundaki Ha'yı tam telaffuz etmeye dikkat edin.
'Ayn ve Ha': pek çok Arap olmayanın yaptığı gibi 'Ayn'ı hemzeye, Ha''yı da ince bir Ha''ya çevirmekten sakının.
Tha, Dhal ve Dha': dilin ucu biraz dışarı çıkıp ön dişlerin uçlarına değmelidir; bunlar Sin veya Zay gibi okunmamalıdır.

Not

Alif'ten önce daima üstün, med Waw'ından önce ötre, med Ya'sından önce esre bulunur. Waw veya Ya üstünden sonra sakin olursa Lin (اللِّين) harfi olur ve Jawf'tan çıkmaz: Waw dudaklardan, Ya dilin ortasından çıkar.

Kaynaklar: Ibn al-Jazari, an-Nashr fi al-Qira'at al-'Ashr: باب مخارج الحروف; Makki ibn Abi Talib, ar-Ri'ayah li-Tajwid al-Qira'ah: باب مخارج الحروف وذكر الأسنان; Al-Marsafi, Hidayat al-Qari ila Tajwid Kalam al-Bari: مخارج الحروف وأسماء الأسنان.