Përkufizimi i texhvidit
Gjuhësisht, texhvid do të thotë të përmirësosh ose ta bësh diçka të shkëlqyer. Terminologjikisht, është shqiptimi i çdo shkronje nga vendi i saj i nxjerrjes dhe dhënia e të drejtës së saj (حقّ) dhe asaj që i takon (مستحقّ) nga cilësitë. Imam Ibn el Xhezeriu e ka përkufizuar kështu:
E drejta e një shkronje është tërësia e cilësive të saj të përhershme që nuk e lënë kurrë, si Jahr (الجَهْر), Shiddah (الشِّدَّة) dhe Isti'la' (الاسْتِعْلَاء). Ajo që i takon është ajo që lind nga këto cilësi ose nga shkronjat fqinje, si Tafkhim (التَّفْخِيم) dhe Tarqiq (التَّرْقِيق), Izhar (الإِظْهَار), Idgham (الإِدْغَام), Ikhfa' (الإِخْفَاء), Madd (المَدّ) dhe Qasr (القَصْر). „Ta kthesh çdo shkronjë në burimin e saj“ do të thotë ta shqiptosh nga vendi i saj i nxjerrjes; „ta shqiptosh shoqen e saj si atë vetë“ do të thotë t'i japësh së njëjtës shkronjë të njëjtën cilësi kudo, jo ta lexosh mirë në një vend dhe pa kujdes në një tjetër.
Pastaj imami shpjegon se kjo duhet bërë me butësi, pa sforcim dhe pa tepri, dhe se arrihet vetëm me ushtrim, domethënë me shumë përsëritje nën mbikëqyrjen e një mësuesi të zoti.
Objekti, dobia dhe dispozita e tij
- Objekti: fjalët e Kuranit, për sa i përket dhënies së shkronjave të tyre të drejtën dhe atë që u takon.
- Dobia: ruajtja e gjuhës nga gabimi në Librin e Allahut dhe leximi i tij ashtu siç është shpallur.
- Themeluesi: në praktikë Profeti ﷺ, i cili e mori nga Xhibrili dhe ua mësoi shokëve. Si shkencë e shkruar, mjeshtrit e leximit dhe të gjuhës; ndër të parët që shkruan veçmas për të ishte Ebu Muzahim el Hakaniu (vdiq 325 h.) në poemën e tij me rimë në Ra, pastaj Mekkiu në ar-Ri'ayah.
Dispozita: mësimi teorik i rregullave të tij është detyrim kolektiv, ndërsa zbatimi i tyre gjatë leximit është detyrim për këdo që lexon Kuranin. Imam Ibn el Xhezeriu thotë:
Argumenti është ajeti ﴿أَوۡ زِدۡ عَلَيۡهِ وَرَتِّلِ ٱلۡقُرۡءَانَ تَرۡتِيلًا ٤اَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَرَتِّلِ الْقُرْاٰنَ تَرْتِيْلًا ٤﴾ (Al-Muzzammil 73:4). Ibn el Xhezeriu transmeton në an-Nashr nga Aliu (Allahu qoftë i kënaqur me të) se Tartil (التَّرْتِيل) është „texhvidi i shkronjave dhe njohja e vendeve të ndalimit“. Vargu i poemës ka dy lexime, „kush nuk e lexon Kuranin me texhvid“ dhe „kush nuk e lexon Kuranin saktë“, dhe të dyja do të thonë se neglizhimi i shqiptimit të saktë është gjynah.
Lahni (gabimi) dhe llojet e tij
Lahn (اللَّحْن) është gabim dhe shmangie nga saktësia në lexim. Ai është dy llojesh:
| Lloji | Përkufizimi | Shembuj | Dispozita |
|---|---|---|---|
| Lahn Jali (اللَّحْن الجَلِيّ) | Gabim i dukshëm që e prish fjalën, që e vërejnë lexuesit dhe të tjerët, dhe që mund ta ndryshojë kuptimin. | Zëvendësimi i një shkronje ose zanoreje me një tjetër, dhënia e sukunit një shkronje me zanore ose e zanores një shkronje të heshtur, si leximi i Ta në ﴿أَنۡعَمۡتَاَنْعَمْتَ﴾ (Al-Fatihah 1:7) me damme. | I ndaluar me konsensus. |
| Lahn Khafi (اللَّحْن الخَفِيّ) | Gabim që e prish texhvidin, por jo kuptimin; e vërejnë vetëm lexuesit e zotë. | Lënia e Ghunnah ose e Ikhfa', shkurtimi i një Madd të detyrueshëm ose trashja e një shkronje të hollë. | Sipas mjeshtrave të leximit, nuk lejohet për atë që është i aftë të mësojë; disa e konsiderojnë të papëlqyer. |
Shpejtësitë e leximit
Leximi ka disa shpejtësi, të gjitha të lejuara me kusht që të ruhen rregullat e texhvidit:
| Shpejtësia | Përshkrimi |
|---|---|
| Tahqiq (التَّحْقِيق) | Më e ngadalta, me Madd të plotë dhe zanore të plota; e përshtatshme për mësim. |
| Tartil | Lexim i qetë dhe i matur me meditim; shpejtësia më e mirë. Disa e konsiderojnë të njëjtë me Tahqiq. |
| Tadwir (التَّدْوِير) | Shpejtësi e mesme midis Tahqiq dhe Hadr. |
| Hadr (الحَدْر) | Lexim i shpejtë duke ruajtur rregullat; zakonisht për përsëritje. |
Kiraeti, rivajeti dhe rruga (tarik)
Mënyra e leximit që i atribuohet njërit prej dhjetë imamëve quhet Qira'ah (القِرَاءَة), si kiraeti i Asimit. Ajo që i atribuohet transmetuesit të tij quhet Riwayah (الرِّوَايَة), si Hafsi nga Asimi. Ajo që u atribuohet atyre pas transmetuesit quhet Tariq (الطَّرِيق), si rruga e esh Shatibijjes, poema Hirz al-Amani e imam el Kasim ibn Firruh esh Shatibiut (vdiq 590 h.). Sipas Ibn el Xhezeriut një kiraet është i saktë kur plotëson tri kushte: përputhje me arabishten në ndonjë mënyrë të vlefshme, përputhje me shkrimin e njërës prej kopjeve osmane qoftë edhe potencialisht, dhe zinxhir i saktë transmetimi.
Edukata e leximit
- Sinqeriteti për hir të Allahut, leximi me abdes dhe në vend të pastër.
- Kërkimi i mbrojtjes në fillim dhe Besmeleja në fillim të sureve (shihni kapitullin tjetër).
- Meditimi dhe përulësia, dhe zbukurimi i zërit pa sforcim, si në hadithin „Zbukurojeni Kuranin me zërat tuaj“ (Ebu Davudi, en Nesaiu).
- Durimi në mësim, sepse Profeti ﷺ ka thënë: „Ai që është i zoti në Kuran është me shkruesit fisnikë e të devotshëm, ndërsa ai që e lexon duke u penguar dhe me vështirësi ka dy shpërblime“ (Buhariu dhe Muslimi).